Udruženje “iRevolucija” podnelo inicijativu za proglašenje Valjeva područjem ugrožene životne sredine

Udruženje iRevolucija podnelo je 16. juna 2026. godine gradonačelniku, Gradskom veću, Skupštini i Gradskoj upravi grada Valjeva formalnu inicijativu za određivanje statusa ugrožene životne sredine za područje Grada Valjeva. Uz inicijativu su dostavljeni i dva ključna dokumenta: analiza mernih podataka Agencije za zaštitu životne sredine (SEPA) za period 2011–2024. i istraživanje iRevolucije, EKOblok mreže i partnerskih organizacija o uticaju aerozagađenja na zdravlje i smrtnost stanovnika Valjeva, saopštilo je Udruženje.

Analiza podataka Agencije nedvosmisleno pokazuje da Valjevo nikada, ni u jednoj godini sa dostupnim merenjima, nije ispunilo zakonske standarde kvaliteta vazduha. Suspendovane čestice PM10, koje su dominantni zagađivač, prekoračile su dozvoljenu dnevnu graničnu vrednost od 50 μg/m³ u rasponu od 114 do 174 dana godišnje, naspram zakonom dozvoljenih 35 dana. U 2015. godini registrovano je čak 174 dana iznad granične vrednosti, a rekordna dnevna koncentracija od 806,4 μg/m³ zabeležena je 2017. godine – više od 16 puta iznad dozvoljenog.

Sitnije čestice PM2,5, koje se smatraju zdravstveno najopasnijim zagađivačem jer prodiru direktno u plućne alveole i krvotok, merene su od 2019. godine, i sve šest dostupnih godišnjih proseka premašuju graničnu vrednost od 25 μg/m³. Maksimalni godišnji prosek od 45,1 μg/m³ zabeležen je 2020. godine, što je gotovo duplo iznad propisanog maksimuma.

Prema Uredbi o utvrđivanju kriterijuma za određivanje statusa ugrožene životne sredine, zone u kojima je kvalitet vazduha treće kategorije po ranijem Zakonu o zaštiti vazduha, što Valjevo ispunjava od kada postoje merenja, te se proglašavaju područjem ugroženosti.

Istraživanje iRevolucije, EKOblok mreže i partnerskih organizacija, sprovedeno korišćenjem softvera AirQ Plus koji preporučuje Svetska zdravstvena organizacija, pokazuje da aerozagađenje u Valjevu godišnje prouzrokuje smrt 331 osobe (prosek za period 2018–2023). Od toga, 236 smrti pripisuje se bolestima srca i krvnih sudova, 63 respiratornim bolestima, a 19 karcinomu pluća.

Prosečan gubitak očekivanog trajanja života zbog izloženosti zagađenom vazduhu iznosi oko 10 godina za stanovnike Valjeva. Istraživanje ukazuje i na izuzetno visoke udele aerozagađenja u uzrocima pojedinih bolesti: do 44,2% smrtnih slučajeva od ishemijske bolesti srca i do 49,9% smrtnih slučajeva od moždanog udara u određenim starosnim grupama mogu se pripisati zagađenju vazduha. Ovi nalazi označavaju Valjevo kao jedan od gradova u Srbiji sa najtežim zdravstvenim posledicama aerozagađenja.

Zahtev inicijative

Udruženje iRevolucija zahteva da nadležni organ Grada Valjeva bez odlaganja izradi predlog akta kojim se određuje status ugrožene životne sredine i prioriteti za sanaciju, koji će Skupština grada usvojiti na prvoj narednoj sednici, te da se zatim pribavi saglasnost Ministarstva za zaštitu životne sredine i donese konačni akt o proglašenju statusa ugrožene životne sredine za područje Grada Valjeva.

Status ugrožene životne sredine obavezao bi grad na preduzimanje hitnih i merljivih mera zaštite, pojačan monitoring kvaliteta vazduha i izradu kratkoročnih akcionih planova. Cilj je delotvorni odgovor na dugogodišnju zdravstvenu krizu koja pogađa sve građane Valjeva, a posebno najranjivije kategorije: decu, starije od 65 godina, trudnice i osobe sa hroničnim oboljenjima.